De menselijke uitstoot is de vonk, maar de natuurlijke motor van de aarde zelf is het echte kruitvat. In het debat over het klimaat vliegen de cijfers je om de oren, waarbij sceptici vaak wijzen op het feit dat de menselijke inbreng in de totale wereldwijde koolstofdioxide (CO2) stroom verwaarloosbaar is. Ergens hebben zij gelijk in hun basiscijfers, want de mens is verantwoordelijk voor slechts 4% van de jaarlijkse hoeveelheid CO2 die in de atmosfeer terechtkomt. De overige 96% wordt volledig veroorzaakt door de biologie van de aarde zelf, zoals rottende planten, de ademhaling van de oceanen en microbiële activiteit in de bodem. Waar deze denkers de plank echter volledig misslaan, is het begrijpen van het verschil tussen een brutostroom en een nettobalans. Zie de aarde als een gebalanceerde bankrekening. De natuur stort elk jaar 770 miljard ton CO2 op de rekening via natuurlijke processen, maar neemt diezelfde 770 miljard ton er datzelfde jaar ook weer vanaf via fotosynthese en oceaanopname. De nettobalans is exact nul. De mens is de partij die elk jaar slechts 35 miljard ton stort, die genoemde 4%, maar er helemaal niets vanaf haalt. Wij graven immers koolstof op die miljoenen jaren diep onder de grond zat opgeslagen. Die 4% is de structurele roodstand die de emmer doet overlopen.
Als we het vandaag de dag over kunstmatige intelligentie (AI) hebben, gaat het bijna altijd over ons. Over hoe taalmodellen onze e-mails schrijven, onze banen overnemen, of hoe techgiganten strijden om onze bergen aan data te gelde te maken. AI wordt bekeken door een hypermenselijke bril, als onze ultieme assistent of onze existentiële bedreiging. Maar buiten de muren van Silicon Valley voltrekt zich een stille revolutie. Wetenschappers bouwen aan een heel ander soort AI. Modellen die niet zijn getraind op internetteksten of consumentengedrag, maar op de pure, rauwe data van de biosfeer (het totale leefgebied van alle levende organismen op aarde). Dit zijn AI-modellen die de menselijke ruis negeren om te luisteren naar de echte motor van onze planeet. En dat is hard nodig, want in onze strijd tegen klimaatverandering staren we ons blind op onze eigen fouten, terwijl we het zicht op het grotere systeem aan het verliezen zijn.
De biologie van de aarde is geen statische machine. Het is een levend, pulserend systeem dat reageert op die 4% die wij toevoegen. En omdat die natuurlijke motor zo gigantisch groot is, heeft een minimale verschuiving in die 96% van de totale stroom direct grote gevolgen. Als de oceanen door de opwarming van het water slechts een fractie minder CO2 gaan opnemen, of als de microbiële activiteit in de smeltende permafrost (de permanent bevroren ondergrond in koude gebieden) slechts 2% sneller gaat ademen, dan activeert de aarde haar eigen terugkoppelingsmechanismen. Op dat moment wordt de autonome reactie van de natuur in één klap groter dan onze totale wereldwijde industriële uitstoot. Dit autonome systeem verandert momenteel waar we bij staan. Voor de komende eeuwen is dit het schaakbord waarop de toekomst van de mensheid wordt beslist. Het is precies dit schaakbord waar we met traditionele meetmethoden nauwelijks nog zicht op hebben. Oude klimaatmodellen kraken onder de complexiteit van deze biologische processen. Ze zijn te traag en te veel geprogrammeerd op starre, menselijke aannames.
Daarom is er nu ecologische AI. Er wordt momenteel gebouwd aan zogenaamde aardwetenschappelijke basismodellen. Dit zijn AI-modellen die de wereld puur en alleen bekijken vanuit het perspectief van de fysica en de biologie. Ze worden niet afgeleid door menselijke economische prognoses, politieke verdragen of de beurskoersen. Een van de meest ambitieuze projecten op dit vlak komt niet uit de koker van Amerikaanse bedrijven, maar is een Europees vlaggenschip genaamd Destination Earth. Dit is een door de Europese Unie gefinancierd initiatief om een uiterst nauwkeurige digitale tweeling van de aarde te creëren. Draaiend op Europese supercomputers voedt deze AI zich met miljarden datapunten uit satellietobservaties, atmosferische chemie en oceanografische metingen. Het doel is om de aarde te simuleren als een autonoom systeem. Door gebruik te maken van neurale netwerken die zijn uitgerust met natuurkundige wetten leert de AI de wetten van de thermodynamica en de biologie rechtstreeks uit de rauwe data. De AI fungeert hier niet als een slimme chatbot, maar als een geavanceerde natuurkundige die patronen en mechanismen ontdekt in de natuurlijke koolstofstromen die menselijke wetenschappers tot nu toe simpelweg over het hoofd zagen.
Voor een grote groep mensen roept het woord AI tegenwoordig diepe weerstand op. Ze associëren het met de enorme energiehonger van datacenters, de commercialisering van de samenleving of de totale vervreemding van de natuur. Het idee om de natuur te willen vangen in code voelt voor hen als de ultieme uiting van menselijke overmoed. Maar het tegendeel is waar. Deze ecologische AI-modellen zijn juist een oefening in nederigheid. Ze dwingen ons om onze mensgerichte blik te laten vallen. Ze laten ons zien dat de aarde geen passief decor is dat braaf reageert op onze verduurzamingsplannen, maar een autonoom systeem dat haar eigen wetten volgt. Juist degenen die het liefst terug naar de natuur willen, hebben deze technologie hard nodig. We kunnen de biosfeer de komende eeuwen immers alleen beschermen als we begrijpen hoe zij ademt, reageert en verandert onder de druk die de mens er al op heeft gelegd.
Het feit dat Europa met Destination Earth het voortouw neemt in deze ecologische AI is bovendien strategisch van levensbelang. De data over de gezondheid van onze planeet, onze ecosystemen en onze voedselzekerheid mag nooit het monopolie worden van een handvol commerciële cloudgiganten in Silicon Valley. Het moet publiek bezit zijn, transparant controleerbaar en geworteld in wetenschappelijke integriteit. AI hoeft niet te gaan over de optimalisatie van advertentie-inkomsten of het automatiseren van menselijke creativiteit. De krachtigste AI is de AI die ons helpt om over onze eigen schaduw heen te springen. Het is tijd dat we stoppen met AI alleen te gebruiken om onszelf te spiegelen, en het gaan inzetten om de aarde echt te leren begrijpen.