Nederland staat op een kruispunt waar het vertrouwen in de rechtspraak opnieuw moet worden gedefinieerd. Niet omdat mensen het belang van een onafhankelijke rechter ter discussie stellen maar omdat steeds vaker zichtbaar wordt dat die onafhankelijkheid is verworden tot onaantastbaarheid. De moderne Nederlandse rechter staat te vaak los van de realiteit waarin zijn of haar uitspraken landen. Terwijl criminaliteit verhardt en slachtoffers zich onveilig voelen wordt de rechtelijke reactie steeds milder en steeds moeilijker uit te leggen aan de samenleving. De balans in de rechtspraak is zoek en dat begint burgers te raken in hun dagelijks leven.
Het beeld dat keer op keer terugkomt is dat van rechters die uitzonderlijke empathie tonen voor de dader en die mildheid verwarren met rechtvaardigheid. Het idee dat iemand met een moeilijke jeugd last heeft gehad van stress of in een emotioneel kwetsbare fase zat wordt zo zwaar meegewogen dat de rechtsorde zelf naar de achtergrond verdwijnt. Waar straf ooit bedoeld was om de samenleving te beschermen de norm te handhaven en herhaling te voorkomen lijkt zij nu steeds vaker te zijn verworden tot een excuus om de dader niet te zwaar te belasten. Dat is geen rechtspraak meer maar een soort sociale therapie met de samenleving als proefpersoon.
Het probleem wordt schrijnend zichtbaar in zaken waarin rechters een dader geloven terwijl alle signalen wijzen op gevaar. Vooral bij femicide zien we een patroon dat bijna voorspelbaar is. Een man bedreigt een partner of ex partner. De politie kent hem. Hulpverlening waarschuwt. De vrouw leeft in angst. Toch mag hij naar huis omdat zijn verhaal geloofwaardig lijkt en omdat de rechter denkt dat hij zich wel aan afspraken zal houden. Vervolgens gebeurt precies dat waar iedereen bang voor was behalve de rechter zelf. De vrouw wordt alsnog vermoord. Het is een tragedie die te vaak voorkomt in Nederland en die in vrijwel alle gevallen één rode draad heeft. De rechter was naïef en te mild.
Hetzelfde patroon duikt op in zware geweldszaken en levensgevaarlijke verkeersdelicten. In een recente zaak die zelfs internationale media haalde kreeg een rechter een stoel naar haar hoofd gegooid door een dader die eerder een taakstraf had gekregen nadat hij met enorme snelheid een fietspad opreed en twee mensen doodreed. In de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk werd met verbijstering gereageerd. Zulke zaken zijn daar goed voor jarenlange gevangenisstraffen. In Nederland komen daders soms weg met een taakstraf omdat zij schuldgevoel hebben of omdat de rechter denkt dat ze al genoeg lijden. Buitenlandse media beschreven Nederland als wereldkampioen mildheid en noemden de uitspraak gevaarlijk idealistisch. Wanneer zelfs internationale kranten niet meer begrijpen wat onze rechtspraak doet dan is er echt iets aan de hand.
Het rijtje voorbeelden groeit sneller dan de samenleving kan verwerken. Een steekpartij in Den Haag die eindigde in een taakstraf omdat de dader onder schoolstress zou hebben gestaan. Een inbreker met zeventien eerdere veroordelingen die opnieuw een kans kreeg en binnen drie weken een gewelddadige woningoverval pleegde. Een winkelovervaller in Utrecht die met een nepwapen dreigde en toch zonder celstraf naar buiten liep omdat hij volgens de rechter niet de intentie had echt te schieten. Een man die vrouwen in Amsterdam op straat aanviel maar telkens werd vrijgelaten omdat hij volgens rechters vooral kwetsbaar was. Allemaal voorbeelden van rechters die zo inzoomden op het verhaal van de dader dat ze de samenleving uit het oog verloren.
Wat deze voorbeelden laten zien is geen toeval maar een structurele fout in het systeem. Rechters worden niet getoetst door de samenleving die ze dienen. Ze worden niet herverkiesbaar gesteld. Ze worden niet beoordeeld op hun rol in de veiligheid van burgers. In plaats daarvan bewegen ze binnen een veilig beroepscircuit waar fouten moeilijk worden erkend en waar mildheid vaak wordt gezien als morele verhevenheid. Maar mildheid is geen deugd wanneer zij levens kost. Het is geen vorm van beschaving wanneer het leidt tot nieuwe doden. Het is geen rechtvaardigheid wanneer slachtoffers zich niet gehoord voelen en de samenleving haar vertrouwen verliest.
Daarom klinkt de roep steeds luider voor een fundamentele hervorming. Nederland moet serieus kijken naar twee modellen die wereldwijd functioneren en die het vertrouwen in de rechtspraak versterken. Het eerste model is dat van gekozen rechters. Niet in de zin van populisten die straffen op bestelling uitdelen maar in de zin van democratische legitimiteit. Rechters blijven onafhankelijk maar moeten periodiek terug naar de samenleving om bevestiging te krijgen dat ze hun werk naar behoren uitvoeren. Dit dwingt transparantie af. Het dwingt aansluiting bij maatschappelijke normen af. Het dwingt rechters om te erkennen dat hun beslissingen geen academische exercities zijn maar ingrijpen in het echte leven.
Het tweede model is een onafhankelijke toetsingscommissie die volledig buiten het justitiële circuit staat. Een commissie die uitspraken systematisch beoordeelt op proportionaliteit en veiligheid. Een commissie die patronen kan herkennen zoals structurele mildheid een gebrek aan inzicht in recidiverisico’s of het steeds opnieuw geloven van onbetrouwbare daders. Zo’n commissie kan een rechter schorsen of uit functie zetten wanneer blijkt dat hij of zij structureel te licht straft of gevaarlijke inschattingen maakt. Daarmee wordt rechtspraak weer een vak met verantwoordelijkheid in plaats van een gesloten bolwerk dat zich verschuilt achter interne protocollen.
Zowel gekozen rechters als een toetsingscommissie versterken precies dat wat nu ontbreekt. Verantwoording. Transparantie. Aansluiting bij de samenleving. En bovenal een rechtssysteem dat de veiligheid van burgers op de eerste plaats zet. Want dat is waar de rechtstaat voor bestaat. Niet om daders te beschermen tegen de zwaarte van hun daden maar om burgers te beschermen tegen de gevolgen daarvan.
Nederland kan niet langer doen alsof deze misstanden incidenten zijn. Het zijn signalen van een systeem dat te veel vertrouwt op idealisme en te weinig op realisme. Slachtoffers van femicide verdienen beter. Slachtoffers van overvallen en geweldsdelicten verdienen beter. De samenleving verdient beter. Het is tijd om de onafhankelijkheid van rechters te combineren met echte verantwoording. Want onafhankelijkheid zonder verantwoordelijkheid is geen recht maar arrogantie.
Als Nederland wil voorkomen dat er nog meer levens verloren gaan door naïeve inschattingen en veel te milde straffen dan moet het de moed hebben om het systeem te moderniseren. Gekozen rechters of een onafhankelijke toetsingscommissie zijn geen aanval op de rechtstaat maar een versterking ervan. Ze herstellen het vertrouwen. Ze beschermen de samenleving. En ze maken duidelijk dat rechtvaardigheid nooit mag eindigen bij het verhaal van de dader maar moet beginnen bij de veiligheid van iedereen die in dit land leeft.
Typify 